ડો. બ્રજમોહન સિંઘ, સિનિયર. કન્સલ્ટન્ટ કાર્ડિયો થોરાસિક અને વેસ્ક્યુલર સર્જરી
એચસીજી હોસ્પિટલ, અમદાવાદ
જેમ જેમ આપણે આપણા નજીકના લોકોને વૃદ્ધ થતા જોઈએ છીએ, તેમ તેમ આપણે તેમની ધીમી ગતિને સામાન્ય તરીકે સ્વીકારીએ છીએ — લાંબી ઊંઘને’ફક્ત વૃદ્ધ થવા’ પર અથવા બજારમાં જવાની અચાનક અનિચ્છાને’થાકેલા ઘૂંટણ’ પર નાખીએ છીએ. ભારતીય ઘરોમાં, જ્યાં પરિવારની સંભાળ રાખવી એ મુખ્ય ફરજ છે, ત્યાં આપણે ભોજન અને દવાઓ પર તો તરત જ ધ્યાન આપીએ છીએ, પરંતુ શરીરના શાંત તકલીફનાસંકેતોને વારંવાર અવગણીએ છીએ. આપણે કટોકટીનીપરિસ્થિતિઓમાં પ્રતિભાવ આપવા માટે સક્ષમ છીએ – જેમ કે અચાનક પડી જવું અથવા દર્દની તીવ્ર ચીસ – પરંતુ મૌન સમજવામાં ઘણા ઓછા નિપુણ છીએ. સમજણની આ ખામી એ છે જ્યાં વાસ્તવિક ખતરો છુપાયેલો છે. હૃદય હંમેશા તેની મુશ્કેલીની તાત્કાલિક જાહેરાત કરતું નથી; તે ઘણીવાર અસ્પષ્ટ અસ્વસ્થતા અને થાકમાં રૂપમાં ધીમેથી સંકેત આપે છે, જ્યાં સુધી ખૂબ મોડું ન થાય ત્યાં સુધી તેને અવગણવું સરળ છે.
હૃદયરોગનાહુમલાની ગેરસમજ
ભારતમાં હૃદય રોગ મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ બની રહ્યું છે, છતાં તેની ચેતવણી પ્રણાલી વિશેની આપણી સમજણ ઘણીવાર જૂની છે. આપણને છાતીની ડાબી બાજુએ ભારે દબાણની, એટલે કે ક્લાસિક “છાતી પર હાથી બેઠો હોય” તેવી લાગણીની રાહ જોવાની ટેવ પડી ગઈ છે. જોકે આ ખરેખર એક સામાન્ય લક્ષણ છે, પરંતુ તે એકમાત્ર લક્ષણ નથી.
ભારતમાં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં હૃદય સંબંધિત ઘટનાઓ “અસામાન્ય” લક્ષણો તરીકે પ્રગટ થાય છે. આ એવા સંકેતો છે જે દેખીતી રીતે હૃદય સાથે બિલકુલ જોડાયેલા હોતા નથી. તેઓ ફ્લૂ, થાક અથવા ખૂબ જ સામાન્ય ફરિયાદ “ગેસ્ટ્રિકની સમસ્યા” જેવું અનુકરણ કરે છે. આ શાંત સંકેતોનેઓળખવાનો અર્થ ગભરાટ ફેલાવવાનો નથી; પરંતુ તેનો અર્થ પરિવારો અને સંભાળ રાખનારાઓને સ્પષ્ટ દેખાતા લક્ષણોથી આગળ જોવાની શક્તિ આપવાનો છે.
થાક: જ્યારે થાક ચેતવણી બની જાય છે
ઝડપી ગતિવાળા સમાજમાં, થાક અનુભવવો એ સામાન્ય બાબત છે. જો કે, એક વ્યસ્ત સપ્તાહના થાક અને હૃદયની તકલીફનો સંકેત આપતા થાક વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત છે. હૃદય સંબંધિત થાક ઘણીવાર કરવામાં આવેલી પ્રવૃત્તિના પ્રમાણમાં અસમાન હોય છે.
જો ગયા મહિને જે ઝડપી ચાલવું સરળ હતું તે હવે શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી ઊભી કરે, અથવા માત્ર પથારી બનાવવાથી કે સીડીનો એક માળ ચડવાથીમેરેથોનદોડવા જેટલો થાક લાગતો હોય, તો હૃદયને સ્નાયુઓ સુધી ઓક્સિજનયુક્ત રક્ત પંપ કરવામાં સંઘર્ષ કરવો પડી રહ્યો હશે. આ ખાસ કરીને સ્ત્રીઓમાં સામાન્ય છે. ઇન્ડિયન હાર્ટ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા અભ્યાસોએ નોંધ્યું છે કે ઘણી સ્ત્રીઓ હૃદય સંબંધિત ઘટના થાય તેના અઠવાડિયા પહેલાં ગંભીર, અકારણ થાક અનુભવે છે. જ્યારેપંપનિષ્ફળ જઈ રહ્યો હોય ત્યારે શરીરની ઊર્જા બચાવવાની આ એક રીત છે, છતાં તેને વારંવાર માત્ર ઓવરવર્ક તરીકે ગણાવીનેઅવગણવામાં આવે છે.
“એસિડિટી”ની જાળ: ઉબકા અને અપચો
ભારતીય તબીબી સંદર્ભમાં કદાચ સૌથી ખતરનાક મૂંઝવણ એ હૃદયના લક્ષણોનું “ગેસ” અથવા “એસિડિટી” સાથે મિશ્રણ છે. ભારતીય ખોરાક, જે ઘણીવાર સમૃદ્ધ અને મસાલેદાર હોય છે, તે અપચોને એક પરિચિત સાથી બનાવે છે. પરિણામે, જ્યારે પેટના ઉપરના ભાગમાં બળતરા થાય છે અથવા ઉબકા આવે છે, ત્યારે તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા એન્ટાસિડ લેવાની હોય છે.
પેટ અને હૃદયની ચેતાતંતુઓ મગજ સુધી પહોંચવાના સમાન માર્ગોનેઅનુસરે છે. જ્યારે હૃદયને ઓક્સિજન મળતો નથી (ઇસ્કેમિયા), ત્યારે સંકેત ગુંચવાઈ શકે છે, જે ઉબકા, ઉલ્ટી અથવા ઉપલા પેટમાં અસ્વસ્થતાભરીપૂર્ણતા તરીકે પ્રગટ થાય છે. જો આ લક્ષણો સ્પષ્ટ આહારજન્ય કારણ વિના થાય, અથવા જો ઓડકાર ખાધા પછી રાહત મળવાને બદલે શારીરિક શ્રમ સાથે તે વધુ ખરાબ થાય, તો તેમને ઘરગથ્થુ ઉપચાર નહીં, પરંતુ તબીબી ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
રેડિયેટિંગ દુખાવો: જડબા અને ગરદનનો દુખાવો
દુખાવો હંમેશા જ્યાંથી શરૂ થાય છે ત્યાં જ રહેતો નથી. હૃદયમાં ત્વચામાં જોવા મળતા ચોક્કસ પીડા તંતુઓનો અભાવ હોય છે (જે તમને બરાબર કહે છે કે તમને ક્યાં કાપવામાં આવ્યો છે). તેના બદલે, હૃદયમાંથીપીડાનાસંકેતોફેલાય છે. આ ઘટના, જેને “રેફરન્ડપેઇન” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે ઘણીવાર ગરદન ઉપર અને જડબા અથવા દાંતમાં જાય છે.
જડબામાં સતત દુખાવો અથવા ગળામાં ગૂંગળામણ/જકડાઈ જવાની લાગણી, ખાસ કરીને જ્યારે શારીરિક રીતે સક્રિય હોવ, ત્યારે તે એક ખતરાની નિશાની હોઈ શકે છે. દર્દીઓ ઘણીવાર જડબાનાદુખાવા માટે ડેન્ટિસ્ટની મુલાકાત લે છે, જેનો મૂળમાં વાસ્તવિકતામાં રક્તવાહિની સંબંધિત હોય છે. જો દુખાવો સતત, વ્યાપક અને ચોક્કસ દાંત અથવા સાંધાની સમસ્યા સાથે સંબંધિત ન હોય, તો તેને અવગણવા કરતાં કાર્ડિયાક મૂલ્યાંકન વધુ સુરક્ષિત છે.
શરીરને સાંભળવું
આ શાંત સંકેતો શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે? કારણ કે સમય સ્નાયુબદ્ધ છે. દર્દી “વાસ્તવિક” લક્ષણો શરૂ થવાની રાહ જોતા હૃદયને જેટલો લાંબો સમય ઓક્સિજનની તંગી રહે છે, તેટલું વધુ નુકસાન થાય છે.
ડાયાબિટીસ જેવા જોખમી પરિબળો, જે ભારતીય મેટ્રો અને ટાયર-2 શહેરોમાં પ્રચલિત છે, તે પીડાને વધુ છુપાવી શકે છે. હાઈ બ્લડ સુગર સમય જતાં ચેતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે (ન્યુરોપથી), જેનો અર્થ એ થાય કે ડાયાબિટીસના દર્દીનેછાતીમાં કોઈ દુખાવો ન હોય તે રીતે “સાયલન્ટ હાર્ટ એટેક” થઈ શકે છે, ફક્ત શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા અચાનક પરસેવો અનુભવાય છે.
નિષ્કર્ષ: આગળ વધવાનો એક સક્રિય માર્ગ
આ સંકેતોનેસમજવાનો ધ્યેય ડરમાં જીવવાનો નથી, પરંતુ જાગૃતિ સાથે જીવવાનો છે. હૃદય સ્થિતિસ્થાપક છે, પરંતુ તેના માટે આપણે સારા શ્રોતા બનવાની જરૂર છે. જો તમને અથવા તમારા પ્રિયજનને અગમ્ય થાક, સતત જડબામાં દુખાવો, અથવા ઉબકા આવે છે જે સામાન્ય પેટર્નમાં બંધબેસતું નથી, તો ડૉક્ટરની સલાહ લો. ઘરે રહીને હૃદયરોગનો હુમલો આવે તેના કરતાં, અપચો નીકળે તો પણ કાર્ડિયોલોજિસ્ટની મુલાકાત લેવી હંમેશા વધુ સારી છે.
નાટકીય બાબતોથી સૂક્ષ્મ બાબતો તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, આપણે હૃદય રોગને વહેલા પકડી શકીએ છીએ. નિયમિત તપાસ, બ્લડ પ્રેશરનું નિરીક્ષણ અને સક્રિય જીવનશૈલી જાળવવી એ આપણા શ્રેષ્ઠ બચાવ છે.
==============
