ડૉ. અનુજ શાહ (કન્સલ્ટન્ટ હેડ એન્ડ નેક સર્જિકલ ઑન્કોલોજી), એચસીજી આસ્થા કેન્સર સેન્ટર, અમદાવાદ
તમે જીવનભર જે અવાજને જાણો છો, તે ક્યારેક એવી ચેતવણી આપી શકે છે જેની તમે ક્યારેય અપેક્ષા નહોતી રાખી.કલ્પના કરો કે પરિચિત હાસ્યનો અવાજ, કોફી પરની કેઝ્યુઅલ ચેટની સરળતા, અચાનક એક આછા કર્કશ અવાજથી ભરાઈ જાય જે દૂર થવાનું નામ લેતો નથી.આપણામાંથી મોટા ભાગના લોકો સામાન્ય શરદીની આડઅસર તરીકે થોડા સમય માટેના અવાજમાં આવેલા ફેરફાર ને અવગણી દે છે. પરંતુ, જ્યારે આ સૂક્ષ્મ ફેરફાર લાંબો સમય ટકી રહે છે – જ્યારે વારંવાર ગળું સાફ કરવાની ટેવ પડી જાય છે, અથવા ગળતી વખતે સહેજ તકલીફ અનુભવાય છે – ત્યારે તે કોઈક વધુ ગંભીર બીમારીનો પ્રથમ, શાંત સંકેત હોઈ શકે છે.
માથા અને ગરદનના કેન્સર ઘણીવાર આ લક્ષણોથી શરૂ થાય છે જે સામાન્ય, રોજિંદા બળતરા જેવા હોઈ શકે છે;સતત ગળું દુખવું, ગળતી વખતે કંઈક ‘ફસાયેલું’ હોવાની અસ્પષ્ટ લાગણી થવી, અથવા તમારા અવાજના ટોનમાં એવો ફેરફાર થવો જે તમે સમજાવી શકતા નથી.આ ફેરફારો સૂક્ષ્મ અને સરળતાથી નકારી કાઢવામાં આવે છે, રોગ આગળ વધે ત્યાં સુધી તેઓ વારંવાર ધ્યાન બહાર જતા રહે છે, ખાસ કરીને એવી જગ્યાઓ પર જ્યાં જાગૃતિ મર્યાદિત છે અને નિદાનના સાધનો દુર્લભ છે.
અવાજ કેમ બદલાવા લાગે છે?
અવાજ તંદુરસ્ત સ્વરતંતુઓ અને આસપાસના પેશીઓ પર આધાર રાખે છે. જ્યારે આ વિસ્તારોમાં બળતરા થાય છે, સોજો આવે છે અથવા નુકસાન થાય છે, ત્યારે અવાજ બદલાય છે. મોટાભાગે, આ ટેમ્પરરી હોય છે. પરંતુ જો બળતરા ચાલુ રહે, તો તે કોઈ ગંભીર રોગનો પ્રારંભિક સંકેત હોઈ શકે છે.
ભારતમાં સામાન્ય એવી કેટલીક જીવનશૈલીની આદતો ચૂપચાપ ગળાને નુકસાન પહોંચાડે છે.કોઈપણ સ્વરૂપમાં તમાકુ, આલ્કોહોલ, મસાલેદાર ખોરાક, ખૂબ ગરમ પીણાં અને પ્રદૂષિત હવા દરરોજ ગળાને તાણ આપે છે. ખાસ કરીને શિક્ષકો, સેલ્સ સ્ટાફ, ડ્રાઇવરો, કોલ-સેન્ટર કામદારો અને શેરી વિક્રેતાઓ માટે લાંબા સમય સુધી બોલવાથી પણ સ્વર કોર્ડ પર ભાર પડી શકે છે.
સમય જતાં, સતત બળતરા ગળાની અંદરના કોષોમાં નાના ફેરફારો તરફ દોરી શકે છે. આ ફેરફારો હાનિકારક સોજા તરીકે શરૂ થઈ શકે છે, પરંતુ કેટલાક કિસ્સાઓમાં તે વધીને પ્રારંભિક કેન્સરમાં ફેરવાઈ શકે છે.
ગળાના દુખાવા ઉપરાંત: મુખ્ય પ્રારંભિક સૂચકાંકો
હેડ એન્ડ નેક કેન્સર એક વ્યાપક શબ્દ છે જે ગળા (ફેરીંક્સ), વોઇસ બોક્સ (લેરીંક્સ), મૌખિક પોલાણ (મોં), નાકની પોલાણ અથવા લાળ ગ્રંથીઓમાં વિકસતા કેન્સરનો સંદર્ભ આપે છે. આ બધામાં સામાન્ય બાબત એ છે કે તેના શરૂઆતના લક્ષણોને ઘણીવાર સામાન્ય, નાની બીમારીઓ માની લેવામાં આવે છે.
અ. સતત અવાજમાં થતો ફેરફાર
ખાસ કરીને કંઠસ્થાન (વોઇસ બોક્સ) ના કેન્સર માટે, સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રારંભિક સંકેત કર્કશતા અથવા અવાજની ગુણવત્તામાં ફેરફાર છે જે બે થી ત્રણ અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી રહે છે. આ ઘણીવાર સ્વર દોરીઓ પર અથવા તેની નજીક વૃદ્ધિને કારણે થાય છે, જે તેમના કંપનમાં દખલ કરે છે. જો સામાન્ય શરદી અથવા ફ્લૂ મટાડ્યા પછી અવાજ સામાન્ય ન થાય, તો તેનું નિષ્ણાત દ્વારા મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ.
બ. લાંબા સમયની અસ્વસ્થતા
ધ્યાન આપવાની જરૂર હોય તેવા અન્ય સતત લક્ષણોમાં આ શામેલ છે:
- ગળવામાં મુશ્કેલી અથવા દુખાવો (ડિસ્ફેજિયા):ખોરાક અટકી જવાની લાગણી થવી, અથવા ગળતી વખતે કાન સુધી દુખાવો ફેલાવવો. આ લક્ષણ ફેરીંક્સ (ગળું) અથવા મોંના કેન્સર માટે સામાન્ય પ્રારંભિક સૂચક છે.
- રૂઝ ન આવતો ઘા :મોંની અંદર, જીભ પર અથવા પેઢા પર કોઈપણ અલ્સર, ગઠ્ઠો, અથવા સફેદ/લાલ ડાઘ જે બે અઠવાડિયામાં મટાડતો નથી તે ખૂબ જ શંકાસ્પદ છે.
- ગરદનમાં ગાંઠ :ગરદનમાં કોઈ પણ સ્પષ્ટ કારણ વિના આવેલો સોજો કે ગાંઠ જે દૂર ન થાય, તે સંકેત આપી શકે છે કે કેન્સર લસિકાગાંઠોમાં ફેલાઈ ગયું છે, ભલે પ્રાથમિક ગાંઠ હજી નાની હોય.
- સતત ઉધરસ અથવા ગળામાં દુખાવો: લાંબા સમયથી રહેતી ઉધરસ, અથવા ગળામાં સતત બળતરા અને કંઈક ફસાયેલું હોવાની લાગણી, ખાસ કરીને જો તેનાથી લોહીવાળું લાળ નીકળે, તો તે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.
મુખ્ય પરિબળો: તમાકુ, આહાર અને જીવનશૈલી
ભારતમાં માથા અને ગરદનનાકેન્સરનું ઊંચું પ્રમાણ ચોક્કસ પ્રચલિત ટેવો સાથે સીધી રીતે જોડાયેલું છે, ખાસ કરીને તમાકુનો ઉપયોગ, જે કમનસીબે વિવિધ સામાજિક-આર્થિક જૂથોમાં સામાન્ય રહે છે.
અ.તમાકુઅનેઆલ્કોહોલનુંસેવ
મુખ્ય જોખમી પરિબળો ધૂમ્રપાન અને ધૂમ્રપાન રહિત તમાકુ (જેમ કે ગુટકા અને પાન મસાલા)નો ઉપયોગ છે.આઉત્પાદનોમાં રહેલા સેંકડો ઝેરી તત્ત્વો અને કાર્સિનોજન્સ ના સતત સંપર્કમાં આવવાથી મોં અને ગળાનાઅસ્તરનાકોષોને ગંભીર નુકસાન થાય છે, જેના કારણે તે કેન્સરગ્રસ્ત બને છે. વધુ પડતો અને નિયમિત દારૂનું સેવન પણ એક શક્તિશાળી ઉત્તેજક તરીકે કાર્ય કરે છે અને ખાસ કરીને તમાકુના ઉપયોગ સાથે જોડાય ત્યારે જોખમમાં નાટકીય રીતે વધારો કરે છે.
બ. અન્ય પર્યાવરણીય અને આહાર સંબંધી કડીઓ
જ્યારે તમાકુ મુખ્ય પરિબળ છે, ત્યારે અભ્યાસો એ પણ સૂચવે છે કે ખરાબ દંત સ્વચ્છતા અને પોષણનીઉણપ, ખાસ કરીને તાજા ફળો અને શાકભાજીનો અભાવ, મોઢાનાઅસ્તરના રક્ષણાત્મક અવરોધોનેઘટાડવામાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે.વળી, ઉભરતું સંશોધન અમુક વાયરલચેપનેગળાના કેટલાક પ્રકારના કેન્સરનાવધતા પરિબળ તરીકે દર્શાવે છે, ખાસ કરીને યુવાનો અને મિલેનિયલ્સમાં.આ બાબત માત્ર પરંપરાગત પરિબળોથી આગળ વધીને, જોખમના વ્યાપક દૃષ્ટિકોણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.
ઘરે બેઠા ગળાનાસ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ
સરળ આદતોગળા પરનો ભાર ઘટાડી શકે છે:
- તમાકુ અને આલ્કોહોલ ટાળો
- ખૂબ જ મસાલેદાર અને ખૂબ ગરમ ખોરાક મર્યાદિત કરો
- દિવસભરહાઇડ્રેટેડ રહો
- લાંબા સમય સુધી બોલતી વખતે વિરામ લો
- ધૂમ્રપાન અને ધૂળનાસંપર્કને ઘટાડો
- સમયસર ભોજન લઈને એસિડિટીને નિયંત્રિત કરો
- ઋતુ પરિવર્તન દરમિયાન સ્ટીમઇન્હેલેશનનો ઉપયોગ કરો
આ પગલાં ગળાને કુદરતી રીતે સાજા થવામાં મદદ કરે છે અને લાંબા ગાળાનીબળતરાની શક્યતા ઘટાડે છે.
દરેક સંભાળ રાખનાર માટે એક સ્પષ્ટ સંદેશ
અવાજ રાતોરાત બદલાતો નથી. તે નાના સંકેતો દ્વારા બદલાય છે. જ્યારે જીવન વ્યસ્ત હોય ત્યારે આ સંકેતોને ઘણીવાર અવગણવામાં આવે છે. પરંતુ મદદ માટે શરીરની વિનંતીનો સૌથી વહેલો માર્ગ અવાજ છે.
માથા અને ગરદનનાકેન્સરનાશરૂઆતના લક્ષણો સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ તેની અવગણના ન કરવી જોઈએ. જ્યારે કોઈ પ્રિયજનને ગળામાં સતત અસ્વસ્થતા રહે, જે દૂર ન થાય, ત્યારે સમયસર ડૉક્ટરી સલાહ લેવી એ સૌથી સુરક્ષિત ઉપાય છે.
જાગૃતિ એ પરિવારો પાસે સૌથી મજબૂત સાધનોમાંનું એક છે. આજે નાના ફેરફારોને ધ્યાનમાં લેવાથીસ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ થઈ શકે છે, અવાજ જાળવી શકાય છે અને સ્વસ્થ આવતીકાલની આશા મળી શકે છે.
=============
