⇒ ભારત 2047 સુધીમાં 1.1 ટ્રિલીયન ડોલરના ગ્રીન માર્કેટને ખુલ્લુ મુકી શકે છે
⇒ CEEW અભ્યાસ રિન્યુએબલ્સ, સર્ક્યુલર અને બાયો-ઇકોનોમિક્સમાં 36 ગ્રીન વેલ્યુ ચેઇનને આવરી લે છે
નવી દિલ્હી | ૨૬ નવેમ્બર ૨૦૨૫ — ભારત સંચિત ગ્રીન રોકાણમાં 4.1 ટ્રિલીયન ડોલર (રૂ. 360 લાખ કરોડ)ના રોકાણને આકર્ષી શકે છે અને 48 મિલીયન (4.8 કરોડ) પૂર્ણ કાલીન સમકક્ષ (FTE)ની રોજગારીનું સર્જન કરી શકે છે એમ કાઉન્સિલ ઓન એનર્જી, એન્વાયર્નમેન્ટ એન્ડ વોટર (CEEW) દ્વારા શરૂ કરાયેલ અભ્યાસમાં જણાવ્યું છે. આ વિશ્લેષણમાં વધુમાં એવો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો છે કે ભારત 2047 સુધીમાં 1.1 ટ્રિલીયન ડોલરના વાર્ષિક ગ્રીન માર્કેટને ખોલી શકે છે. સૌપ્રથમ વખત કરવામાં આવેલા મુલ્યાંકનમાં સમગ્ર ઉર્જા સંક્રાતિ, સર્ક્યુલર અર્થતંત્ર અને બાયો-ઇકોનોમિમાં 36 ગ્રીન વેલ્યુ શ્રૃંખલાને અને તેની સાથે કુદરત આધારિત ઉકેલો કે જે ભારતની વિકસિત ભારત તરફની યાત્રા માટેની આર્થિક તકને રજૂ કરે છે તેને ઓળખી કાઢવામાં આવ્યા છે.
ગ્રીન ઇકોનોમીને ઘણીવાર સૌર પેનલ અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો તરીકે સંકુચિત રીતે જોવામાં આવે છે. જો કે, આ અભ્યાસ બાયો-આધારિત સામગ્રી, કૃષિ વનીકરણ, ગ્રીન બાંધકામ, ટકાઉ પર્યટન, સર્ક્યુલર ઉત્પાદન, કચરાથી મૂલ્ય સુધીના ઉદ્યોગો અને પ્રકૃતિ-આધારિત આજીવિકા સુધી વિસ્તૃત તકો પર પ્રકાશ પાડે છે, જેમાંથી દરેક આગામી બે દાયકામાં અબજ ડોલરના ક્ષેત્રોમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે જ્યારે સંસાધન સુરક્ષા અને સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવે છે. ગુજરાતે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) હેઠળ મત્સ્યઉદ્યોગ અને સીવીડમાં લગભગ રૂ. 900 કરોડનું રોકાણ કર્યું છે, 14 કંપનીઓને રૂ 3,300 કરોડના ઇથેનોલ પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે મંજૂરી આપી છે, અને 1.5 લાખથી વધુ નવીનીકરણીય ઉર્જા નોકરીઓનું સર્જન કર્યું છે, જે તેને ભારતના સૌથી ઝડપથી સ્કેલિંગ ગ્રીન ઇન્ડસ્ટ્રી ઇકોસિસ્ટમમાંનું એક બનાવે છે.
આ સંવાદમાં ગ્રીન ઇકોનોમી કાઉન્સિલ (GEC)ની શરૂઆત પણ જોવા મળી, જેનું નેતૃત્વ શ્રી અમિતાભ કાન્ત કરે છે અને તેમાં અન્ય વિખ્યાત ભારતીય નેતાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમ કે શ્રી નીતિન કામથ (ઝીરોધા), શ્રી દીપ કાલરા (મેકમાયટ્રિપ), શ્રી રુચી કાલરા (ઓક્સીઝો ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસીસ, ઓફબિઝનેસ), શ્રી શ્રુતિ શિબુલાલ (તમરા લેઝર એક્સપિરિયન્સ), શ્રી વિનીત રાય (આવિષ્કાર ગ્રુપ), શ્રી ઇશપ્રીત સિંહ ગાંધી (સ્ટ્રાઇડ વેન્ચર્સ), પ્રો. અશોક ઝુનઝુનવાલા (IIT મદ્રાસ), ડૉ. શ્રીવર્ધિની કે. ઝા (NSRCEL, IIM બેંગ્લોર), અને ડૉ. અરુણાભા ઘોષ (CEO, CEEW અને દક્ષિણ એશિયાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા COP30 માટે ખાસ દૂત) ભારતને ઉભરતી ગ્રીન આર્થિક તકોને ઓળખવામાં અને સાકાર કરવામાં મદદ કરશે.
એવરસ્ટોન ગ્રુપ અને એવરસોર્સ કેપિટલના પ્રેસિડન્ટ અને ભારત સરકારના ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી શ્રી જયંત સિંહાએ જણાવ્યું હતું કે, “ભારતની ગ્રીન સંક્રાંતિ મૂળભૂત રીતે ચોખ્ખું સકારાત્મક છે: તે લાખો નોકરીઓનું સર્જન કરી શકે છે, વિકાસને વેગ આપી શકે છે, જાહેર આરોગ્યમાં સુધારો કરી શકે છે અને સ્થાનિક ઉર્જા સ્ત્રોતો તરફ સ્થળાંતર કરીને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને મજબૂત બનાવી શકે છે. આ CEEW અભ્યાસમાં ઓળખાયેલી મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓ આ ટ્રિલિયન ડોલરની તક ક્યાં છે તે નિર્દેશ કરે છે. રોકાણને જોખમમુક્ત કરવા માટે જમીન અને મિશ્રિત નાણાકીય સાધનોના ઉપયોગ જેવા અવરોધોને સંબોધતી નીતિ સ્થિરતા હવે જરૂરી છે. સંપૂર્ણ સરકારી અભિગમ સાથે, ભારત ગ્રીન ફ્રન્ટિયર ડેવલપમેન્ટ મોડેલ ચલાવવા માટે જરૂરી મૂડી એકત્ર કરી શકે છે.”
લોન્ચ સમયે બોલતા, ભૂતપૂર્વ G20 શેરપા, નીતિ આયોગના ભૂતપૂર્વ CEO અને GECના અધ્યક્ષ, શ્રી અમિતાભ કાંતએ જણાવ્યું હતું કે, “જેમ જેમ ભારત 3 ટ્રિલિયન ડોલરની અર્થવ્યવસ્થાથી આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ આપણે પશ્ચિમના વિકાસ મોડેલોને અનુસરી શકતા નથી. આપણા મોટાભાગના માળખાકીય સુવિધાઓનું નિર્માણ બાકી હોવાથી, આપણી પાસે શહેરો, ઉદ્યોગો અને પુરવઠા શ્રૃંખલાઓને ગોળાકારતા, સ્વચ્છ ઉર્જા અને બાયોઇકોનોમીની આસપાસ ડિઝાઇન કરવાની અનોખી તક છે. જેમ ડિજિટલ જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓએ ભારતને ટેકનોલોજીકલ રીતે છલાંગ લગાવવા સક્ષમ બનાવ્યું છે – સાત વર્ષમાં જે દાયકાઓ લાગી શકે તે હાંસલ કર્યું – આપણે હવે ગ્રીન અર્થતંત્રમાં પોલ-વોલ્ટ કરવું પડશે. જ્યારે વિશ્વનો મોટાભાગનો ભાગ લેગસી સિસ્ટમ્સમાં બંધાયેલો છે, ત્યારે સર્ક્યુલર અને સંસાધન-કાર્યક્ષમ મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓ પર બનેલ વિકાસ ભારત એક નવો વિકાસ માર્ગ વ્યાખ્યાયિત કરી શકે છે અને ગ્રીન વૃદ્ધિ માટે વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક સ્થાપિત કરી શકે છે.”
CEEWના ગ્રીન ઇકોનોમી અને ઇમ્પેક્ટ ઇનોવેશન્સના ડિરેક્ટર અભિષેક જૈનએ ઉમેર્યું હતું કે, “ગ્રીન ઇકોનોમીને આગળ વધારવાથી ભારત માટે ફક્ત રોજગારી અને આર્થિક સમૃદ્ધિ જ નહીં, પણ ભવિષ્યના ઇંધણ અને સંસાધનોને સુરક્ષિત કરવામાં પણ મદદ મળશે, જે આપણને આત્મનિર્ભર બનાવશે. ભારત આજે તેના 87 ટકા ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરે છે, જેને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, સૌર ઉર્જા અને આગામી પેઢીના બાયોઇથેનોલ અને બાયોડીઝલથી શૂન્ય સુધી ઘટાડી શકાય છે. આપણે આપણા લિથિયમ, નિકલ અને કોબાલ્ટનો 100 ટકા આયાત કરીએ છીએ, અને 93 ટકા કોપર ઓર પણ – જે બધા ગોળાકાર અર્થતંત્ર સાથે શૂન્ય-આયાત બની શકે છે. આપણે ખાતરની આયાત પર ભારે નિર્ભર છીએ – આપણું બધુ પોટાશ આયાત કરવામાં આવે છે, અને 88 ટકા યુરિયા પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે આયાત-નિર્ભર છે. કૃષિ અને બાયોઇકોનોમી માટે બાયો-ઇનપુટ્સ સાથે, આપણે આપણી ખાદ્ય અને ભૌતિક જરૂરિયાતોને સુરક્ષિત કરી શકીએ છીએ. ભારત માટે, ગ્રીન એ પસંદગી નથી: તે એક અનિવાર્ય બાબત છે.”
આ મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓમાં ઓળખાયેલા ઘણા ક્ષેત્રો હવે વિશિષ્ટ રહ્યા નથી: એન્જિનિયર્ડ વાંસનો ઉપયોગ ફ્લોરિંગ અને બાંધકામ સામગ્રીમાં પહેલાથી જ થઈ રહ્યો છે, સીવીડ બાયો-ઉત્તેજકો અને બાયોપોલિમર્સ માટે ફીડસ્ટોક તરીકે ઉભરી રહ્યું છે, અને કૃષિ વનીકરણને રાજ્ય-સ્તરીય જમીન-ઉપયોગ આયોજનમાં એકીકૃત કરવામાં આવી રહ્યું છે. ભારતે હવે આ પરિપક્વ તકોનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ કરવાની જરૂર છે.
CEEWના વિશ્લેષણ અનુસાર:
- ફક્ત ઊર્જા સંક્રમણથી 6 મિલિયન FTE નોકરીઓ ઊભી થઈ શકે છે અને નવીનીકરણીય ઊર્જા, સંગ્રહ, વિતરિત ઊર્જા અને સ્વચ્છ ગતિશીલતા ઉત્પાદનમાં 3.79 ટ્રિલિયન ડોલરના રોકાણો આકર્ષિત થઈ શકે છે. ઇલેક્ટ્રિક ગતિશીલતા ગ્રીન ઇકોનોમીમાં એકમાત્ર સૌથી મોટો રોજગારદાતા હશે, જે તમામ ઊર્જા-સંક્રમણ નોકરીઓના 57 ટકાથી વધુને વેગ આપશે.
- ભારતના ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી સ્થિતિમાં લંગરાયેલા બાયો-ઇકોનોમી અને પ્રકૃતિ-આધારિત ઉકેલો 23 મિલિયન નોકરીઓ ઊભી કરી શકે છે અને બજાર મૂલ્યમાં 415 અબજ ડોલરને અનલૉક કરી શકે છે. આ સેગમેન્ટમાં ટોચની રોજગાર-ઉત્પાદન મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓમાં રસાયણ-મુક્ત કૃષિ અને બાયો-ઇનપુટ્સ (2 મિલિયન FTE નોકરીઓ), કૃષિ વનીકરણ અને ટકાઉ વન વ્યવસ્થાપન (4.7 મિલિયન FTE નોકરીઓ), અને વેટલેન્ડ મેનેજમેન્ટ (3.7 મિલિયન FTE નોકરીઓ)નો સમાવેશ થાય છે.
- સર્ક્યુલર અર્થતંત્ર વાર્ષિક આર્થિક ઉત્પાદનમાં 132 અબજ ડોલર પેદા કરી શકે છે અને કચરાના સંગ્રહ, રિસાયક્લિંગ, સમારકામ, નવીનીકરણ અને સામગ્રી પુનઃપ્રાપ્તિમાં 4 મિલિયન FTE નોકરીઓ ઊભી કરી શકે છે. આમાંથી, 7.6 મિલિયન FTE નોકરીઓ કચરા સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓમાંથી ઉદ્ભવશે, જેમાં સંગ્રહ, વર્ગીકરણ, એકત્રીકરણ, રિસાયક્લિંગ કામગીરી અને છેલ્લા માઇલ સંસાધન પુનઃપ્રાપ્તિની ભૂમિકાઓનો સમાવેશ થાય છે – એવા ક્ષેત્રો જ્યાં સિસ્ટમો ઔપચારિક બને ત્યારે વેતન અને કાર્યકારી પરિસ્થિતિઓમાં સુધારો જોઈ શકાય છે.
તેની સાથે, આ તકો ભારતના સૌથી મોટા વણઉપયોગી આર્થિક તકોમાંના એકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ સાહસો (MSME), સહકારી સંસ્થાઓ અને સામુદાયિક સાહસો સાથે ઊંડા જોડાણો છે.
આમાંથી મોટા ભાગના ચોખ્ખા નવા ગ્રીન નોકરીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, ખાસ કરીને બાયો-ઇકોનોમી અને ગ્રામીણ પ્રકૃતિ-આધારિત ક્ષેત્રોમાં, જ્યારે ઊર્જા-સંક્રમણ અને સર્ક્યુલર-અર્થતંત્ર મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓ હાલના ઉદ્યોગોમાંથી સંક્રમણ ભૂમિકાઓ સાથે નવી તકોને જોડે છે.
CEEW અભ્યાસમાં નોંધપાત્ર પડકારોની પણ યાદી આપવામાં આવી છે: પ્રારંભિક તબક્કાના ક્ષેત્રો માટે મૂડી ખર્ચ ઘટાડવો, કાચા અને રિસાયકલ સામગ્રી માટે સપ્લાય ચેઇનમાં સુધારો કરવો, R&D અને નવીનતાને મજબૂત બનાવવી, તકનીકી રીતે કુશળ કાર્યબળનું નિર્માણ કરવું અને ઉભરતી ગ્રીન ટેકનોલોજી માટે વિશ્વસનીય ઉત્પાદન ધોરણો સ્થાપિત કરે છે. મુખ્ય પ્રવાહના આર્થિક આયોજનમાં ગ્રીન વેલ્યુ ચેઇનને એકીકૃત કરવા માટે મંત્રાલયો, રાજ્ય સરકારો, ઉદ્યોગો, નાણા અને સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં સંકલિત કાર્યવાહી આવશ્યક રહેશે.
વિશ્લેષણ એ બાબત પર ભાર મૂકે છે કે ભારતના ગ્રીન આર્થિક પરિવર્તન માટે મહિલાઓની ભાગીદારી મહત્વપૂર્ણ છે, અને લિંગ-પ્રતિભાવશીલ કૌશલ્ય, રિમોટ કાર્યસ્થળો માટે સુરક્ષિત ગતિશીલતા, સુધારેલ વેતન માળખાં અને મહિલાઓની આગેવાની હેઠળના ગ્રીન સાહસો માટે સમર્પિત નાણાકીય સાધનોની ભલામણ કરે છે.
રાજ્યો પહેલેથી જ ગ્રીન ઇકોનોમી બનાવવા પર કાર્ય કરવાનું શરૂ કરી રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓડિશાએ આર્થિક આયોજનમાં ગ્રીન વેલ્યુ ચેઇન્સને એમ્બેડ કરવા અને ગ્રીન-નેતૃત્વ હેઠળના વૈવિધ્યકરણને આગળ વધારવા માટે પોતાનું GEC અને 16 રાજ્ય સચિવોની એક સમિતિની રચના કરી છે, જે દર્શાવે છે કે રાજ્ય સ્તરે મિશન-લક્ષી શાસન ભારતના ગ્રીન ઇકોનોમી સંક્રમણને કેવી રીતે વેગ આપી શકે છે.
અભિષેક જૈન, ગુંજન ઝુનઝુનવાલા, વગેરે દ્વારા લખાયેલ સંપૂર્ણ અભ્યાસ, “વિકસિત ભારત માટે ગ્રીન ઇકોનોમીનું નિર્માણ: નોકરીઓ, વિકાસ અને ટકાઉપણું માટે નવી તકો” અહીં વાંચો.
For media queries and interviews, contact:
Tulshe Agnihotri – tulshe.agnihotri@ceew.in
===============
