ડૉ. પિનાકી મહાતો, ડિરેક્ટર અને સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ – મેડિકલ ઓન્કોલોજી, એચસીજી કેન્સર સેન્ટર, વડોદરા.
ઘણા ભારતીયોમાં નિયમિત રીતે પાચન સંબંધિત અસ્વસ્થતા જોવા મળે છે. ભારે ભોજન, અનિયમિત સમયપત્રક અને ઉતાવળમાં લેવાયેલું ખોરાક અપચાને પ્રોત્સાહન આપે છે. ભારતમાં પેટની મોટાભાગની તકલીફો ઘરગથ્થુ ઉપચારથી સંભાળવામાં આવે છે, તાત્કાલિક માનીને અવગણવામાં આવે છે અથવા શાંતિથી સહન કરવામાં આવે છે. પિત્તાશયનું કેન્સર આવી અવગણનાના અવકાશમાં વિકસે છે. શરૂઆતમાં તે તીવ્ર લક્ષણો દર્શાવતું નથી કે તરત ચેતવણી આપતું નથી. આ જ કારણ છે કે તે વધુ ખતરનાક સાબિત થાય છે.
મોટા કદનું જોખમ ધરાવતું એક નાનું અંગ
પિત્તાશય લિવરની નીચે શાંતિથી સ્થિત હોય છે અને ચરબીના ઇમલ્સિફિકેશન તથા પાચન માટે પિત્તને સંગ્રહિત અને સઘન બનાવવાનું કાર્ય કરે છે. પિત્તાશય એડિનોકાર્સિનોમા અથવા કોલેન્જીઓકાર્સિનોમા વૈશ્વિક સ્તરે દુર્લભ કેન્સર છે, પરંતુ ભારતમાં ઉત્તર, મધ્ય અને પૂર્વીય વિસ્તારોમાં તેનું પ્રમાણ તુલનાત્મક રીતે વધુ જોવા મળે છે. જનસંખ્યા આધારિત અભ્યાસો મુજબ કોલેલિથિયાસિસ, ક્રોનિક કોલેસિસ્ટાઇટિસ, પોર્સેલિન પિત્તાશય અને અસામાન્ય પેન્ક્રિયાટોબિલિયરી ડક્ટ જોડાણ સાથે તેનો સંબંધ નોંધાયો છે. અન્ય જોખમી પરિબળોમાં સ્ત્રી લિંગ, વધતી ઉંમર, સ્થૂળતા, ક્રોનિક સેલ્મોનેલા ટાઇફી ચેપ તેમજ કેટલાક પર્યાવરણ અને વંશાણુ આધારિત પ્રભાવોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં પિત્તાશયના કેન્સરના લગભગ ૮૦% દર્દીઓમાં ગોલસ્ટોન જોવા મળે છે, જે પિત્તાશયની અંદરની પડ (મ્યુકોઝા)ને નુકસાન થવાની શક્યતા વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
જ્યારે “એસિડિટી” એસિડિટીની જેમ વર્તવાનું બંધ કરે છે
પિત્તાશયના કેન્સરના પ્રારંભિક લક્ષણો સૂક્ષ્મ અને ભ્રામક હોય છે.
જમણી બાજુના ઉપરના પેટમાં સતત દુખાવો, ભોજન પછી વારંવાર અપચો, અસ્પષ્ટ ઊબકા આવવા, અથવા થોડું જ ખાધા પછી પેટ ભરાઈ જવાનું લાગવું — આ લક્ષણો એકલા હોય ત્યારે સામાન્ય લાગતાં હોય છે. પરંતુ આ બધાં લક્ષણો સાથે જોવા મળે અને સમય સાથે ચાલુ રહે, તો તે અંદર છુપાયેલી ગંભીર સમસ્યાની સંકેત આપી શકે છે.
જેમ જેમ રોગ આગળ વધે છે, પિત્ત અવરોધને કારણે લક્ષણો પ્રબળ છે:
- કમળો (આઇક્ટેરસ), આંખો અથવા ત્વચા પીળી પડવી
- ઘેરા રંગનો પેશાબ અથવા ફિક્કા રંગની મળ
- સતત થાક, નિસ્તેજ
- ભૂખમાં ઘટાડો, અસ્પષ્ટ વજન ઘટાડો અથવા કૅશેક્સિયા
આ લક્ષણો કેન્સર હોવાની પુષ્ટિ કરતા નથી, પરંતુ તેઓ લિવર ઇન્ફિલ્ટ્રેશન અથવા મેટાસ્ટેસિસ જેવી જટિલતાઓની સંભાવના દર્શાવી શકે છે.
શા માટે નિદાનમાં ઘણીવાર વિલંબ થાય છે
પિત્તાશયના કેન્સરને ઘણીવાર સામાન્ય રોગો — ગેસ્ટ્રાઇટિસ, ગોલસ્ટોન અથવા યકૃતના રોગો — તરીકે ગેરસમજ કરવામાં આવે છે. ભારતમાં, જ્યાં ગોલસ્ટોન સામાન્ય છે અને પાચન સંબંધિત લક્ષણોને સામાન્ય માનવામાં આવે છે, ત્યાં આ સમાનતા યોગ્ય તપાસમાં વિલંબ સર્જે છે.
ભારતીય ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજી અને ઓન્કોલોજી અભ્યાસમાં પ્રકાશિત કર્યા મુજબ, મહિલાઓ, વૃદ્ધ પુખ્ત વયના લોકો અને લાંબા સમયથી પિત્તાશયની સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો વધુ જોખમમાં છે. તેમ છતાં જાગૃતિ ઓછી રહે છે, અને પીડા અથવા કમળો તબીબી સહાયને દબાણ ન કરે ત્યાં સુધી લક્ષણો ઘણીવાર સહન કરવામાં આવે છે. ત્યાં સુધીમાં, સારવારના વિકલ્પો મર્યાદિત હોઈ શકે છે.
શંકાથી સ્પષ્ટતા તરફનો માર્ગ
પિત્તાશયના કેન્સર માટે કોઈ નિયમિત સ્ક્રીનિંગ પરીક્ષણ નથી. નિદાન સામાન્ય રીતે ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે સતત લક્ષણો અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા સીટી સ્કેન જેવા ઇમેજિંગ પરીક્ષણોને પ્રોત્સાહિત કરે છે. રક્ત પરીક્ષણો પ્રક્રિયાને ટેકો આપી શકે છે, પરંતુ ઇમેજિંગ વાસ્તવિક વાર્તા દર્શાવે છે.
સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત તપાસ કઈ છે તે નથી, પરંતુ તે ક્યારે કરવામાં આવે છે તે છે. વહેલી તકે તપાસ કરવાથી રોગ પિત્તાશય સુધી મર્યાદિત હોય ત્યારે જ ઓળખી શકાય છે. વિલંબ થવાથી રોગ આસપાસના અંગોમાં ફેલાઈ શકે છે, જેના કારણે સારવાર વધુ જટિલ બની જાય છે અને સાજા થવાની પ્રક્રિયા મુશ્કેલ બને છે.
સારવાર સમયસૂચકતા પર આધારિત હોય છે
પ્રારંભિક તબક્કામાં સારવાર તરીકે સર્જરી — એટલે કે કોલેસિસ્ટેક્ટોમિ સાથે લિમ્ફ નોડ ડિસેક્શન — પ્રથમ પસંદગી ગણાય છે. એડવાન્સ્ડ તબક્કામાં સામાન્ય રીતે કીમોથેરાપી અને ઇમ્યુનોથેરાપી જેવી સિસ્ટમિક થેરાપીઓનું સંયોજન કરવામાં આવે છે. હાલમાં અનેક નવા ટાર્ગેટ્સ ઓળખાયા છે અને દરેક માટે પર્સનલાઇઝ્ડ થેરાપી વિકસાવવામાં આવી રહી છે. દર્દ, ઊબકા વગેરેના લક્ષણાત્મક ઉપચાર ઉપરાંત, જો શરૂઆતમાં અવરોધજન્ય પીલિયા હોય તો બાઇલરી સ્ટેન્ટ અથવા પીટીબીડી (પર્ક્યુટેનિયસ ટ્રાન્સહેપેટિક બિલિયરી ડ્રેનેજ) મૂકવામાં આવે છે. વહેલું નિદાન થાય તો મોટા ભાગના દર્દીઓમાં સંપૂર્ણ ઉપચાર શક્ય બને છે, જ્યારે મોડું નિદાન ઘણીવાર જીવલેણ સાબિત થાય છે.
સચેતતા એટલે જ બચાવ
પિત્તાશયના કેન્સરને રોકવા માટે કોઈ બાંયધરીકૃત રીત નથી. ઉચ્ચ જાગૃતિ નિર્ણાયક છે. પિત્તાશયના પથ્થરના જોખમને ઘટાડવા માટે તંદુરસ્ત વજન જાળવવા જેવી જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. સતત લક્ષણોને અવગણવું એ સૌથી સામાન્ય જોખમી પરિબળ છે, જે પૂર્વ-કેન્સર પરિસ્થિતિઓને અવગણવા જેવું છે. પુનરાવર્તિત પાચક અગવડતા, જાણીતા પિત્તાશયની પથરીઓ અથવા પીડા જે નિયમિત એસિડિટીની જેમ વર્તતી નથી, તે નિષ્ણાત દ્વારા મૂલ્યાંકન સૂચવવું જોઈએ. યુએસજી, સીટી સ્કેન અથવા પેટનું એમઆરઆઈ કરવું જોઈએ. તબીબી આશ્વાસન ત્યારે જ મૂલ્યવાન છે જ્યારે તે યોગ્ય તપાસને અનુસરે છે.
પિત્તાશયનું કેન્સર નાટકીય રીતે પ્રગટ થતું નથી; પ્રારંભિક અને સતત રહેતા લક્ષણોને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવું એ જવાબદારીપૂર્ણ વર્તન છે. સુધારો ન થાય એવું અપચું સામાન્ય બાબત નથી. તે એક સંદેશ છે. તેને વહેલી તકે ગંભીરતાથી લેવું — કદાચ બધું બદલી શકે છે.
≡≡≡≡ ≡≡≡≡ ≡≡≡≡
